تصویر آزمون بحران معکوس: ابزاری کلیدی برای مدیران ریسک و نهادهای نظارتی
۱۰ بهمن ۱۴۰۲

آزمون بحران معکوس: ابزاری کلیدی برای مدیران ریسک و نهادهای نظارتی

آیا می‌دانید تحت چه سناریوهایی موسسه‌ی مالی شما با ریسک عدم توانگری مالی روبرو است؟ آیا این نتیجه بیشتر از سناریوهایی که شامل ریسک‌های فیزیکی می‌شوند بدست می‌آید؟ چه سناریوهایی منجر به بیشترین زیان در تسهیلات اعطایی به صنایعی که در معرض ریسک تغییرات اقلیمی قرار دارند می‌شود؟ آزمون بحران معکوس یکی از قدرتمندترین ابزارهای تحلیل سناریو در اختیار مدیران ریسک و نهادهای نظارتی است. مانند آزمون‌های بحران معمولی، آزمون بحران معکوس نیز موسسات مالی را تشویق می‌کند نقاط ضعیف را در خطوط کسب‌وکاری خود شناسایی کنند و منابع در معرض بیشترین ریسک‌ها را تشخیص دهند. با این حال، تفاوت‌هایی کلیدی در فرآیند و سناریوهای این دو روش متفاوت آزمون بحران وجود دارد.

آزمون بحران معمولی

در یک آزمون بحران معمولی، فرآیند با طراحی سناریوی بحران در اقتصاد کلان آغاز می‌شود که سعی دارد تاب‌آوری بانک را نسبت به وقوع شوک در یک یا چندین فاکتور ریسک آزمون کند. مدل‌ها سناریوهای طراحی‌شده در مراحل ابتدایی آزمون، با داده‌های مرتبط با دارایی لینک می‌شوند تا زیان‌ها، کاهش سرمایه یا چالش‌های نقدینگی را محاسبه کنند.

بسته به هدف و خروجی آزمون، سرمایه‌گذار یا قانون‌گذار می‌تواند طیفی از اقدامات، از افزایش سپر سرمایه‌ای گرفته تا بهبود مدل‌سازی ریسک، فرآیندها یا حتی راهبری موسسه‌ی مالی را در پیش بگیرد.

نمودار جریان ساده‌سازی‌شده از آزمون بحران

آزمون بحران معکوس

در سوی دیگر، آزمون بحران ریسک تیم مدیریت ریسک را ملزم می‌کند شرایطی را شناسایی و ارزیابی کنند که باعث می‌شود مدل کسب‌وکار یک موسسه با شکست مواجه شود یا باعث از بین رفتن اعتماد طرفین معامله‌ با بانک شود. این می‌تواند شرایطی باشد که تقریباً تمامی یا مقدار قابل توجهی از طرفین معامله‌ی بانک تمایلی برای ادامه دادن تراکنش‌های مالی خود با بانک نخواهند بود. همچنین این شرایط ممکن است زمانی باشد که سهام‌داران بانک از قرار دادن سرمایه‌ی بیشتر در اختیار بانک خودداری کنند.

به همین دلیل، آزمون بحران معکوس مدیران ریسک را تشویق می‌کند تا بر تعداد دست‌چین‌شده‌ای از سناریوها تمرکز کرده و شرایطی را که به مشکل خوردن بانک منتهی می‌شود را پیدا کنند. در چنین وضعیتی، معیارها و اقداماتی باید اتخاذ شوند تا ریسک شکست را کاهش یا به کلی از بین ببرد. قابل ذکر است که رسیدن به نقطه‌ی نهایی که منجر به شکست بانک می‌شود ممکن است بسیار قبل‌تر از آن باشد که منابع بانک به پایان برسد.

فرآیند آزمون بحران معکوس

رهنمودهای نظارتی برای آزمون بحران معکوس

پس از وقوع بحران مالی سال ۲۰۰۸ و مشاهده‌ی عواقب فاجعه‌آمیز آن، نهادهای نظارتی و موسساتی مالی تمرکز مضاعفی نسبت به آزمون بحران معطوف کردند، اما از سال ۲۰۱۵ به بعد بود که موسسات مالی و چندی از نهادهای نظارتی به سمت آزمون بحران معکوس روی آوردند.

برای مثال، کمیته‌ی نظارت احتیاطی (PRA) بانک انگلیس بخشی مختص آزمون بحران معکوس در دستورالعمل کفایت سرمایه‌ی بانک‌ها قرار داده است. آخرین نسخه‌ی این دستورالعمل عنوان می‌کند: «… موسسه‌ی مالی باید سناریوهایی که در آن یک یا چندین طرف معامله‌اش دچار مشکل می‌شوند یا قسمت عظیمی از بازار با مشکل مواجه می‌شود و باعث اختلال در کسب‌وکار موسسه می‌شود را مد نظر قرار دهد.»

نهاد نظارتی بانکداری اروپا (EBA) نیز در گزارش نهایی سال ۲۰۱۸ خود در دستورالعمل‌هایی برای آزمون بحران موسسات مالی عنوان می‌کند که تعداد کمی از نهادهای نظارتی کشورها موسسات مالی خود را ملزم به انجام آزمون بحران معکوس کرده‌اند. در همین گزارش، کمینه‌ی الزامات برای انجام یک آزمون بحران معکوس متناسب را به عنوان قسمتی از آزمون بحران مشخص کرده است.

کمیته‌ی نظارتی بانکی بازل (BCBS) نیز گزارشی با عنوان آزمون بحران بانکی و نظارتی: روش‌ها در سال ۲۰۱۷ منتشر نمود. طبق این مستند، آزمون بحران معکوس به عنوان آزمونی تکمیلی برای آزمون بحران توسط دوسوم موسسات مالی انجام می‌شود، حتی با وجود اینکه تعداد کمی از نهادهای نظارتی این کار را اجباری دانسته‌اند.

توسعه‌ی سناریو برای آزمون بحران معکوس

طبیعت آزمون بحران معکوس اینگونه ایجاب می‌کند که نقطه‌ی شروع آن باید بررسی نقاط ضعف شناخته‌شده‌ی موسسه باشد. در نتیجه، مدیران ریسک باید برنامه‌های حقیقت‌یابی جامعی در بازه‌های زمانی متناوب انجام دهند تا فاکتورهای داخلی و خارجی که می‌تواند شرایط موسسه را در صورت بروز مشکل تشدید کنند شناسایی کنند و در این حین از محیط دائماً در حال تغییر بازار نیز غافل نمانند. در ارزیابی این ضعف‌های بالقوه، مدیران ریسک باید منابع در معرض ریسک دفاتر بانکی، طرفین معامله‌ی بانک، تمرکزهای جغرافیایی، صنعتی و محصولی، حضور در بازار ابزارهای مشتقه‌ی پیچیده، وضعیت نقدینگی، ضعف‌های عملیاتی (برای مثال ریسک‌های کلاهبرداری، حملات سایبری و امنیت اطلاعات) و ریسک‌های شهرت را همواره تحت نظر قرار داشته باشند.

یک موسسه ممکن است آزمون بحران معکوس خود را با تمرکز بر ضعف‌هایی شروع کند که در آزمون بحران‌های قبلی که برای ارزیابی سرمایه یا برای انطباق با قوانین نظارتی انجام داده است، شناسایی شده‌اند. همچنین موسسات می‌توانند با تکیه بر تجربیات زیان تاریخی قسمت‌هایی که می‌توانند موجب بروز زیان‌های فاجعه‌آمیز یا صدمه به شهرت موسسه شود را مشخص کنند. زیان‌های تاریخی می‌تواند از تجربیات زیان‌های موسسات مالی دیگر در وقایع فاجعه‌آمیز شاخص همچون بحران مالی بزرگ سال ۲۰۰۸، بحران وام و پس‌انداز سال ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۵ یا ورشکستگی صندوق‌های مدیریت سرمایه‌ی بلندمدت سال ۱۹۹۸ نیز استخراج شوند.

پس از آنکه ضعف‌ها شناسایی شدند، سناریوهایی طراحی می‌شوند که این نقاط ضعف را تا نقطه‌ای که واقعاً باعث بروز بحران برای بانک می‌شود پیش می‌برند، با این هدف که احتمال وقوع هر کدام از این سناریوها برنامه‌های مختلف ترمیمی برای مدیریت این بحران را مشخص کنند. در ادبیات آکادمیک این حوزه نیز می‌توان رویکردهای متنوع کیفی و الگوریتمی را پیدا نمود که مناسب آزمون بحران معکوس موسسات مالی مختلف باشند.

در نتیجه، مواد لازم برای یک آزمون بحران معکوس معنادار و کاربردی باید شامل موارد زیر باشد:

  • دانش در مورد موسسه، مدل کسب‌وکار، دارایی‌های در معرض نکول و نقاط ضعف بالقوه‌ی آن.
  • اطلاعات و داده در مورد طیف گسترده‌ای از صنایع، شرکت‌ها، به‌علاوه‌ی دیدگاه متخصصین در حوزه‌های علوم اجتماعی و سیاسی، اقتصاددانان، ریاضی‌دانان، متخصصین داده، متخصصین ریسک‌های سایبری و متخصصین ریسک صنایع مختلف.
  • داده و مدل‌های جامع که اقتصاد جهانی، تغییرات قیمت، تاثیرات صنایع و فاکتورهای ریسک را با هم مرتبط می‌سازد.
  • تخصص (و همچنین تخیل) کافی برای ساخت چالش‌برانگیزترین سناریوهای «اگر-آنگاه» ممکن

بهترین حالت اجرای آزمون بحران ترکیب استفاده از تجربیات تاریخی و ترکیب آن با پیش‌بینی‌های رو به آینده است. به همین منظور، مدل‌سازی مالی کمی و قضاوت خبرگان برای شناسایی وقایع بالقوه‌ی بحرانی و تأثیر آن‌ها بر نقدینگی، شهرت و توانگری مالی موسسه از اهمیتی مساوی برخودار خواهند بود. بحران یک موسسه‌ی مالی می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. در نتیجه موسسات باید طیف گسترده‌ای از سناریوهای مختلف من‌جمله فاجعه‌های واقع‌گرایانه را برای سناریوهای آزمون بحران معکوس خود در نظر بگیرند. این یکی دیگر از دلایلی است که نهادهاینظارتی مالی در دنیا از فاکتورهای محیطی، اجتماعی و راهبری (ESG) در چارچوب‌های آزمون بحران خود استفاده می‌کنند تا تاثیر سیاست‌های مرتبط با تغییرات اقلیمی، انتشار کربن و گرمایش زمین را بسنجند.


آزمون بحران معکوس در کنار آزمون بحران معمولی دو ابزار قدرتمند مدیریت ریسک بانک در شرایط فاجعه‌آمیز هستند. برای آشنایی بیشتر با آزمون بحران می‌توانید به مقاله‌ی آزمون بحران برای مدیریت ریسک بانک‌ها مراجعه کنید. همچنین در مقاله‌ی آزمون‌های فرابحران برای مدیریت استراتژیک خزانه‌داری از نقش روش‌های مختلف آزمون برای مدیریت بهتر و کاراتر خزانه‌ی بانک آگاه خواهید شد.

افزودن دیدگاه